Coğrafi İşaretler / Cem Kösemeci Yazdı

Finike portakalı, Malatya kayısısı, Antep baklavası, Çorum leblebisi, Ezine peyniri, Adana kebabı, Türk rakısı… İzmir’den Kars’a, Edirne’den Hakkari’ye, Samsun’dan Hatay’a sahip olduğumuz yüzlerce coğrafi işaretten yalnızca birkaçı…

Peki, Coğrafi İşaret (Cİ) nedir?

Coğrafi İşaret (Geographical Indication – GI), temel olarak benzerlerinden farklılaşmış, belirgin bir niteliği, ünü veya diğer özellikleri bakımından kökenin bulunduğu yöre, alan, bölge veya ülke ile özdeşleşmiş bir ürünü gösteren işaretlerdir. Tarım, gıda, maden, el sanatları ve sanayi ürünleri tescile konu olabilir. [1]

Coğrafi işaretler, menşe adı ve mahreç işareti olarak ikiye ayrılır.

  1. Menşe adı (Protected Designation of Origin – PDO): Ürünün üretim, işleme ve hazırlama süreçlerinin tamamının tanımlanmış coğrafi alanda gerçekleşmesi gerekir. Finike portakalı, Rokfor peyniri, Antep fıstığı, Ezine peyniri gibi. Sadece bulundukları yerde üretilebilen bu ürünler tekil ve eşsiz ürünlerdir.
  2. Mahreç işareti (Protection of Geographical Indications – PGI): Ürünün üretim, işleme ve hazırlama aşamalarından en az birinin tanımlanmış coğrafi alanda gerçekleşmesi gerekir. Mersin cezeryesi, Çorum leblebisi, Antep baklavası gibi. Bu ürünlerin üretim koşullarına uyulması koşuluyla ismini aldıkları yerin dışında da üretilmeleri mümkündür. [2]

Coğrafi İşaretler, üretici ve tüketiciyi haksız rekabete karşı koruyan, tüketicileri ürünün kökeni, gerçekliği ve kalitesi konusunda bilgilendiren, istihdam ve gelir yaratarak sürdürülebilir kırsal kalkınmayı sağlayan, kırsaldan kente göçü önleyerek kırsal nüfusu yerinde tutan, doğal kaynakları, çevreyi ve tarımsal üretimin çeşitliliğini koruyan, turizmi (gastroturizm, agroturizm vs.) geliştiren resmi kalite işaretleridir. [3]



Coğrafi İşaretler konusunda yetkili otorite Türk Patent ve Marka Kurumu verilerine göre, 419 adet coğrafi işaret tescilimiz bulunmaktadır. [4] Coğrafi işaret potansiyelinin yaklaşık 2500 olduğu söylenen ülkemizde tescil edilen ürün sayısı, potansiyelin %16.7’sini oluşturmaktadır. Ülkemizde korumaya çalıştığımız bu öz varlıklarımızın yalnızca 3 tanesi (Malatya kayısısı, Aydın inciri, Antep/Gaziantep baklavası) AB tarafından uluslararası koruma altındadır. Antakya künefesi, Giresun tombul fındığı, Edremit Körfezi yeşil çizik zeytini, Antep lahmacunu, Bayramiç beyazı, Milas zeytinyağı, Antepfıstığı/Antep fıstığı, Kayseri mantısı, Kayseri pastırması, Kayseri sucuğu, Taşköprü sarımsağı, Aydın kestanesi, İnegöl köfte, Afyon sucuğu ve Afyon pastırması ise başvuruları tamamlanmış, AB tarafından tescil bekleyen diğer coğrafi işaretlerimizdir. [5]

Ülkemizde Coğrafi İşaretler, 1995 yılında 555 sayılı Kanun Hükmünde Kararname (KHK) ile mevzuata girmiş ve ilk tesciller piyasada haksız rekabete yol açan Çin malı tehdidine karşılık milli ve yerli üretim Türk halılarına verilmiştir. 2017 yılında 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Yasası ile yepyeni bir döneme girilmiş; 10 Ocak 2018 tarihi itibariyle de tescilli ürünlerde amblem kullanımı zorunlu hale gelmiştir (Şekil 1). Ayrıca, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından bir coğrafi işaret envanteri oluşturulmuştur (bkz: www.ci.gov.tr ).

Şekil 1: Coğrafi İşaret Amblemleri[1]

İdeal bir Coğrafi İşaret sistemi tescil, yönetişim ve denetimden oluşan bir bütündür. İlk adımı olan tescil ile hukuki koruma elde edilmekte, sistemin işlerliği ancak etkin bir yönetişim ve denetim ile sağlanabilmektedir. Cİ tescilli ürünlerin üretim şartnamesinde belirtilen kurallara uygun olarak üretilmesi ancak etkin bir denetimle mümkündür. Tarım ve gıda ürünlerine ilişkin denetim 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu gereğince Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yapılmaktadır. Yönetişim ise, ürünle ilgili inceleme ve araştırmalar yapmak, üreticilere teknik hizmet sunmak, köken adının sahte ve hileli kullanımını takip etmek ve köken adı tanıtım ve reklamını yapmak gibi konuları kapsamaktadır. Fransa’da bulunan Köken Adlandırmaları ve Kalite Ulusal Enstitüsü (INOA) benzeri bir “Ulusal Coğrafi İşaretler Enstitüsü”nün kurulması ile Cİ yönetişiminin daha etkin yapılacağı belirtilmektedir. [6]

Coğrafi İşaretler, başta gıda mühendisleri ve ziraat mühendisleri olmak üzere ilgili tüm meslek mensupları, meslek odaları ve paydaşlar tarafından üzerinde çalışılması gereken; geleneksel gıdalarda gıda güvenliğinin sağlanabilmesi, gıda güvencesi ve ülke ekonomisi açısından son derece önemli bir konudur. Coğrafi İşaretler, bir sosyal sorumluluk projesi olarak değil; bir kırsal kalkınma modeli olarak görülmelidir. Atalarımızdan bize yadigar, bizim de gelecek nesillere emanet edeceğimiz bu zengin coğrafya ve kadim Anadolu kültürüne sahip çıkmanın hepimizin görevi olduğu inancındayım.



COĞRAFİ İŞARETLERE VERİLEN BİR ÖMÜR VE YÜciTA

Hiç şüphesiz, ülkemizde coğrafi işaretler denince akla Prof. Dr. Yavuz TEKELİOĞLU gelir.

Fransa’da tamamladığı doktora öğreniminden bu yana coğrafi işaretlerin ülkemiz tarım politikalarında yer edinmesinde, yöresel ürünlerin korunmasında, tescillenmesinde, geliştirilmesinde, tanıtılmasında büyük emek ve katkıları olan 1968 Mülkiye mezunu, ulusal-uluslararası birçok kurum ve kuruluş tarafından ödül sahibi, Türkiye’yi karış karış gezen, vatansever bir bilim insanı.

2012 yılında Yöresel Ürünler ve Coğrafi İşaretler Türkiye Araştırma Ağı (YÜciTA)’nı kurmuş ve Türkiye’nin her yerinden yüreği ülkesi için atan üreticileri, akademisyenleri, mühendisleri, uzmanları, gazetecileri ve öğrencileri YÜciTA çatısı altında bir araya getirmiştir. Amacı ise, Türkiye’de yöresel ürünlerimizi koruyabilmek için ideal bir coğrafi işaretler sisteminin kurulabilmesi, yöresel ürünlere değer kazandırılarak sürdürülebilir kırsal kalkınmanın desteklenmesi, kültürel ve biyolojik çeşitliliğin korunması konusunda çaba harcamaktır.

YÜciTA’da gönüllülük esastır. “Kasasında parası olmayan ama Türkiye sevgisi olan” bir araştırma ağıdır. Bu araştırma ağı, uzman ve öncü kadrosuyla artık dernek statüsünde bir tüzel kişiliğe sahip: “Yöresel Ürünler ve Coğrafi İşaretler Araştırma Derneği (YÜciDER)”.

Çünkü; “Her şey Türkiye için!”.

 

NOT: Coğrafi işaretler, YÜciTA desteği ve Milli Eğitim Bakanlığı-Metro Marketler A.Ş. arasında imzalanan protokol ile artık mesleki ve teknik okulların müfredatında yer alacak. Ülkemiz için hayırlı olsun…

 


Gıda Müh. Cem KÖSEMECİ

Kalite ve Teknoloji Araştırma Grubu Üyesi

Yöresel Ürünler ve Coğrafi İşaretler Araştırma Ağı (YÜciTA)

 



Kaynaklar:

  1. Türk Patent (2019) Türk Patent ve Marka Kurumu, Coğrafi İşaretler ve Geleneksel Ürün Adı, http://www.turkpatent.gov.tr/TURKPATENT/commonContent/CAbout (Erişim Tarihi: 06.06.2019).
  2. Tekelioğlu, Y. (2010) Yöresel Ürünler, Coğrafi İşaretler Ve Türkiye Uygulamaları, Metro Gastro, Sayı 59, ss 118-121, Metro Kültür Yayınları, İstanbul.
  3. YÜciTA (2019) Yöresel Ürünler ve Coğrafi İşaretler Türkiye Araştırma Ağı, http://www.yucita.org/
    (Erişim Tarihi: 06.06.2019).
  4. Türk Patent (2019) Türk Patent ve Marka Kurumu, Coğrafi İşaretler ve Geleneksel Ürün Adı İstatistikleri https://www.turkpatent.gov.tr/TURKPATENT/geographicalRegisteredList/ (Erişim Tarihi: 06.06.2019).
  5. Anonim (2019) DOOR: Database of Origin and Registration http://ec.europa.eu/agriculture/quality/door/list.html (Erişim Tarihi: 06.06.2019).

Tekelioğlu, Y. (2017) Coğrafi İşaretler’de Yeni Dönem, Metro Gastro, Sayı 86, ss 130-137, Metro Kültür Yayınları, İstanbul