Gıda Işınlama Yönetmeliği (özet)

03 Ekim 2019 tarihinde 30907 sayılı resmi gazetede Gıda Işınlama Yönetmeliği yayımlandı. Bu sayede 6/11/1999 tarihli ve 23868 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Gıda Işınlama Yönetmeliği yürürlükten kaldırılmıştır. Bu Yönetmeliğin amacı; ışınlama tesislerinde gıda ve gıda bileşenlerinin iyonlaştırıcı radyasyonla ışınlanması, ışınlanan gıda ve gıda bileşenlerinin piyasaya arzı ve resmi kontrollerine dair usul ve esasları belirlemektir.

Bu Yönetmelik; işletme lisans belgesi almış ışınlama işletmelerinin kayıt işlemleri ile bu tesislerde gıda ve gıda bileşenlerinin iyonlaştırıcı radyasyonla ışınlanması, ışınlanan gıda ve gıda bileşenlerinin piyasaya arzı ve resmi kontrollerine dair usul ve esasları kapsar.

Dünya Çapında Gıda Profesyonelleri ile  Tartışma ve Tanışma Platformu Olan Food Science and Technology Desk Hizmetinizde.
Sitemizi desteklemek için tıklayın…

Soğurulan dozun, nötron kullanan denetim cihazları için 0,01 Gy ve diğerleri için 0,5 Gy’den büyük olmaması şartıyla, X-ışınları için 10 MeV, nötronlar için 14 MeV ve diğer durumlarda 5 MeV en yüksek radyasyon enerji düzeylerinde ölçüm ve kontrol cihazlarında üretilen iyonlaştırıcı radyasyona maruz kalan gıdaları kapsamaz. Bunun yanında tıbbi gözetim altında steril diyet ihtiyacı duyan hastalar için hazırlanan ışınlanmış gıdaları da kapsamamaktadır.

Radyasyon Kaynakları, Lisans ve Kayıt İşlemleri ile Işınlama İşletmeleri

Gıdalar yalnızca aşağıdaki iyonlaştırıcı radyasyon kaynaklarına tabi tutulabilir:

  • Kapalı Kobalt-60 (Co-60) ve Sezyum-137 (Cs-137) radyoaktif kaynaklarından yayılan gama ışınları.
  • 5 MeV(Milyon elektron volt enerji birimi) ve daha düşük enerjide çalışan ışınlayıcılardan elde edilen X- ışınları.
  • 10 MeV ve daha düşük enerjide çalışan ışınlayıcılardan elde edilen elektron demeti.

Gıda ışınlama işletmesi kurmak isteyen gerçek ve tüzel kişiler sırasıyla;

  • NDK’dan(Nükleer Denetleme Kurumu) ışınlama tesisi işletmek için işletme lisans belgesini,
  • Bakanlıktan, Gıda İşletmelerinin Kayıt ve Onay İşlemlerine Dair Yönetmeliğe göre işletme kayıt belgesini, almakla yükümlüdürler.

Gıda ışınlama işletmeleri, radyasyon güvenliği açısından NDK’nın radyasyon tesisleri ve uygulamalarının yetkilendirilmesine ilişkin mevzuat hükümlerine uymakla yükümlüdürler.

  • Işınlama tesislerinin; radyasyon kaynaklarından birinin kullanıldığı, gerekli teknolojik donanıma sahip ve radyasyon güvenliği ile hijyenik koşullara uygun olarak inşa edilmiş olması gerekir.
  • Işınlama işletmelerinde;
    • Gıda ışınlamada istihdam edilen personelin bu konuda eğitim almasının sağlanması,
    • Gıda ışınlama sırasındaki işlem kontrol parametreleri ile dozimetrik(Soğrulan radyasyon dozunun dozimetreler kullanılarak ölçülmesi yöntemi) ölçüm kayıtlarının tutulması ve muhafazası,
    • Tutulması Gereken kayıtlar bölümünde belirtilen kayıtların tutulması ve muhafazası,
    • Gıdaların ışınlanıp ışınlanmadığının ayrımını yapmak amacıyla ışınlanacak gıdanın ambalajının üstüne ışınlamayla renk değiştiren bir indikatör yapıştırılması, zorunludur.



Gıda Işınlama Esasları, Yeniden Işınlama, Tutulması Gereken Kayıtlar

Gıda ışınlama işlemi aşağıdaki esaslara göre yapılır:

  • Gıdalarda, gıda kaynaklı hastalıkların önlenmesi, bozulmaya neden olan mikroorganizmaların yok edilmesi, çürümenin önlenmesi veya geciktirilmesi ile gıdaların bozulmasının önlenmesiyle ürünün raf ömrünün artırılması, filizlenme, çimlenme ve olgunlaşma ile oluşabilecek gıda kayıplarının azaltılması, bitki ya da bitkisel ürünlere zarar veren organizmaların etkisiz hale getirilmesi amaçlarından biri veya birkaçı için belirlenmiş ışınlama dozunda, uygun teknolojik ve hijyenik koşullarda yapılır.
  • Gıda ışınlama için gerekli koşullar EK-1’de belirtilmiştir. (Ekler bu yazının en altında galeri olarak sunulmuştur)
  • Işınlama işlemi öncesinde, işlem sırasında ve sonrasında Gıda Hijyeni Yönetmeliğinde belirtilen genel hijyen kurallarına uyulur.
  • Işınlanacak gıda ile ışınlanacak gıdanın temas ettiği madde ve malzemeler Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği hükümlerine ve ışınlama işlemine uygun olmalıdır.
  • Gıdaya uygulanacak genel ortalama soğurulan doz, gıdanın EK-2’de dahil olduğu gıda grubuna ve teknolojik amaca uygun doz sınırları içerisinde belirlenir.
  • Genel ortalama soğurulan doz EK-4’e göre hesaplanır ve bulunan değer EK-2’de belirtilen maksimum genel ortalama soğurulan dozu geçemez.
  •  Kullanılan dozimetrik yöntem ulusal/uluslararası standartlara uygun olmalıdır.
  • Işınlama işlemi kısmi dozlarla da uygulanabilir. Ancak toplamda maksimum genel ortalama soğurulan doz aşılamaz.
  • Gıda ışınlaması ile aynı amaçla uygulanacak olan herhangi bir kimyasal işlem, ışınlama işlemi ile birlikte kullanılamaz.




Yeniden ışınlama

  • Sadece böceklenmeyi önlemek amacıyla ışınlanmış olan hububat, baklagiller, kurutulmuş meyveler gibi düşük nem içeriğine sahip gıdalarda yeniden ışınlama yapılabilir.
  • Yeniden ışınlamada uygulanan dozlar toplamı, EK-2’de belirtilen kendi gıda grubunda yer alan maksimum genel ortalama soğurulan dozu geçemez.
  • Aşağıdaki durumlar gıdanın yeniden ışınlanması olarak kabul edilmez:
    • Karantina amaçlı veya kök ve yumruların filizlenmesini önlemek gibi gıda güvenilirliği dışındaki amaçlarla düşük dozlarda ışınlanmış gıdalar ve bu maddelerden üretilmiş gıdaların ışınlanması.
    • %5’ten daha az miktarda ışınlanmış bileşen içeren gıdaların ışınlanması.
    • Kısmi dozda ışınlama.

Tutulması gereken kayıtlar

Işınlama işletmelerinde ışınlanan her bir parti gıda için aşağıda yer alan kayıtlar tutulur ve bu kayıtlar en az 5 yıl süreyle saklanır:

  • Işınlanmış gıdanın adı, niteliği ve miktarı.
  • Işınlama işlemi yaptıran işletme tarafından verilen parti numarası veya son tüketim tarihi/tavsiye edilen tüketim tarihi.
  • Işınlama işletmesi tarafından verilen işlem takip numarası.
  • Işınlama işlemini talep eden gıda işletmecisi.
  • Işınlanmış gıdanın alıcısı olan gıda işletmecisi.
  • Işınlama tarihi.
  • Işınlama sırasında kullanılan ambalaj materyali ve şekli.
  • Işınlama işleminin kontrolüne dair veriler, yürütülen dozimetrik kontroller ve özellikle en düşük ve en yüksek limitlerin, soğurulan dozun ve iyonlaştırıcı radyasyonun tipinin detayları ile birlikte elde edilen sonuçları.
  • Başlangıç dozu doğrulama (validasyon) ölçümlerine ilişkin referanslar.



Etiketleme, Taşıma ve Depolama

Etiketleme

Işınlama işletmeleri ışınlama işleminin yapıldığına dair belge düzenlemek zorundadır. Bu belgede “Tutulması gereken kayıtlar” kırmında belirtilen maddelerden ilk 7’si yer alır. Bu bilgiler ışınlanmış gıdanın depolanması ve taşınması sırasında ürünün ambalajının üzerinde veya ticari belgelerde yer alır. Bu belge gıda ile birlikte ışınlamayı talep eden işletmeciye aktarılır.

Işınlanmış gıdaların etiketi  Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliğinde yer alan hükümlere uygun olur. İlave olarak aşağıda belirtilen kurallara uyulur:

  • Son tüketiciye veya toplu tüketim yerlerine arz edilecek olan(Son tüketiciye arz edilmeyen gıdalar da dahil);
    • Hazır ambalajlı ışınlanmış gıdalarda “Işınlanmıştır” veya “Işınlama işlemi yapılmıştır” ifadesinin ve EK-3’te verilen yeşil renkli uluslararası gıda ışınlama sembolü “Radura”nın temel görüş alanında kolayca görülebilir şekilde etiket üzerinde bulunması zorunludur.
    • Hazır ambalajlı hale getirilmeksizin satılan ışınlanmış gıdalarda “Işınlanmıştır” veya “Işınlama işlemi yapılmıştır” ifadesinin ve EK-3’te verilen yeşil renkli uluslararası gıda ışınlama sembolü “Radura”nın etiket üzerinde veya eşlik eden ticari belgelerde görülebilir şekilde etiket üzerinde bulunması zorunludur
  • Satış yapılan işletmede, tüketicinin talebi doğrultusunda paketlenerek satılan veya doğrudan satış için hazır ambalajlı hale getirilmiş ışınlanmış gıdaların satışı sırasında “Işınlanmıştır” veya “Işınlama işlemi yapılmıştır” ifadesinin satın alan kişinin görebileceği yerlerde bulundurulması veya gıda ile birlikte satın alan kişiye sunulması zorunludur.
  • Gıda ışınlanmış bir bileşen içeriyorsa; gıdanın etiketinde yer alan bileşenler listesinde ışınlanmış bileşenden sonra gelmek üzere “Işınlanmıştır” veya “Işınlama işlemi yapılmıştır” ifadesi yer alır.
  • Gıda, ışınlanmış bir bileşik bileşen içeriyorsa Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliğinin EK-4 Bölüm 5’inde yer alan bileşik bileşenlerin içeriğinin yazılması zorunluluğuna tanınan istisnalar uygulanmaz. Bu bileşik bileşenin son üründe %2’den daha az olması durumunda bile ışınlanmış bileşenin varlığını vurgulamak üzere bileşen listesinde ışınlanmış bileşenden sonra gelmek üzere “Işınlanmıştır” veya “Işınlama işlemi yapılmıştır” ifadesi belirtilmelidir.

Işınlanmış Gıdaların taşınması ve depolanması hususunda, Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliğinin gıdaların taşınması ve depolanması ile ilgili hükümleri uygulanır.



Çeşitli ve Son Hükümler

  • Gıda işletmecileri ışınlanmış gıdanın hammadde temini, ithalat, ihracat, üretim, işleme ve piyasaya arzı ile ilgili tüm aşamalarında izlenebilirliği sağlamakla yükümlüdür.
  • Resmi kontroller Gıda ve Yemin Resmi Kontrollerine Dair Yönetmelik ve bu Yönetmelik kapsamında Bakanlık tarafından yapılır.
  • Işınlama tesislerinin radyasyon güvenliği açısından denetlenmesi, NDK’nın radyasyon tesis ve uygulamalarının yetkilendirilmesi ve denetlenmesine ilişkin mevzuat hükümlerine göre NDK tarafından yapılır.
  • Gıdada ışınlama işlemi ile ilgili olarak yapılacak analizler, ulusal veya uluslararası kabul görmüş analiz metotlarına göre Bakanlığın belirleyeceği laboratuvarlarda veya TAEK (Türkiye Atom Enerjisi Kurumu)laboratuvarlarında yapılır.
  • Işınlanmış gıda veya ışınlanmış bileşen içeren gıdaların ithalatına yalnızca ışınlama işleminin Bakanlıkça uygun bulunan ışınlama işletmelerinde yapılması koşuluyla izin verilir. Bakanlıkça belirlenen uygunluk kriterleri ve uygun bulunan ışınlama işletmelerinin listesi Bakanlık internet sitesinde yayımlanır.
  • Avrupa Birliği tarafından onaylanmış ışınlama işletmeleri Bakanlıkça uygun bulunan ışınlama işletmeleri olarak kabul edilir. Bu işletmeler gerekli görüldüğü hallerde yerinde kontrole tabii tutulabilir.
  • İthalat aşamasında  ışınlama işlemini gerçekleştiren işletmenin adı ve adresi ile “Tutulması Gereken Kayıtlar” kısmında yer alan belgelerin ibraz edilmesi zorunludur.
  • Bu Yönetmeliğin yayımı tarihinden önce faaliyet gösteren gıda işletmecileri, bu Yönetmelik hükümlerine 31/12/2020 tarihine kadar uyum sağlamak zorundadır. Geçiş sürecinde 1999 tarihinde yayınlanan ve bu yönetmelik ile devre dışı kalan Gıda Işınlama Yönetmeliği hükümleri uygulanır.




Kaynak: 03 Ekim 2019 tarih ve 30907 sayılı resmi gazete. Resmigazete.gov.tr

Fotoğraf:Oleg Magni adlı kişinin Pexels ‘daki fotoğrafı