Gıda Alerjisi ve Gıda İntoleransı Nedir?

Mide ağrıları ve kasılmalar ya da günlük hayatta çok sık rastladığımız baş ağrısı, halsizlik, yorgunluk gibi rahatsızlıklar… Acaba yedikleriniz ile bir bağlantısı olabilir mi? Yemek yemek harika olsa da bazı durumlarda yediğimiz besinler başımıza dert açabilmektedir. İşte nedenleri…

Yazarlar: Berna TAN ve Pınar GÜLER

Uzun yıllar boyunca insanlar bunun farkında olamamıştır. Besin maddelerinin vücutta yarattıkları reaksiyonlar gıda intoleransı ve gıda alerjisi gibi durumlara neden olabilmektedir. Bu iki kavram birbirine benzer gibi gözükse de birbirinden oldukça farklı kavramlardır.

Alerji Durumları İşte Böyle Başa Bela Oluyor:

Öncelikle Gıda alerjisi, tüketilen gıdanın içinde yer alan bir maddeye karşı bağışıklık sisteminin verdiği cevap olarak tanımlanmaktadır.  Vücut, besin içerisinde yer alan bir maddeye genel olarak proteine karşı savunma sistemini harekete geçirmektedir. Alerjen madde içeren besin tekrar tüketildiğinde histamin adı verilen kimyasalın açığa çıkmasına neden olmaktadır.

Histaminin ,alerji durumunda ortaya çıkan  protein, açığa çıkmasıyla kişi gıda proteinine karşı aşırı duyarlılık göstermeye başlar. Bu durumda kişiye dışarıdan ilaç verilmektedir. ( Histaminin vücuttaki etkilerini ortadan kaldırmak için dışarıdan verilen ilaçlara antihistaminik denmektedir.)   Bu ilaçlar histaminin dokularda tutunduğu reseptörlere, daha önce tutunarak histaminin etki etmesini önlemektedir. Histamin reseptörlere tutunduktan sonra verilen antihistaminikler ise ortaya çıkmış etkileri yok edilmemektedir ancak yeni oluşacak etkilere de izin verilmemektedir.

Antihistaminikler Her Alerjide Kullanılabilir mi?

Antihistaminiklerin en sık kullanıldıkları hastalık alerjik rinit olarak bilinmektedir. Bazı yiyeceklere bağlı olarak gelişen alerjik solunum ve cilt problemlerinde de antihistaminikler kullanılmaktadır. Fakat unutulmaması gereken bir şey var: Her ilaç gibi antihistaminikler de bazı yan etkiler oluşturmaktadır.  Klasik antihistaminiklerin en önemli yan etkisi olarak sedasyon (uyku hali) olarak bilinmektedir. Klinik olarak belirtiler hafif olabildiği gibi yaşamı tehdit eden ağır reaksiyonlara da (anafilaksi) yol açabilmektedir.

Antihistamin kullanımı ile bildirilen yaygın yan etkiler ise uykululuk, baş ağrısı, baş dönmesi,  görme değişiklikleri, ağız kuruluğu / burun ve sinirliliktir. Bunların çoğu hafiftir ve vücudunuz aldığınız antihistamin ayarlandıktan sonra iyileşmektedir. Fakat kalp çarpıntısı, solunum zorluğu, idrar zorluğu gibi diğer yan etkilerinin de olduğu unutulmamalıdır. Beklenmedik durumların önüne geçilmesi için besin alerjisinin farkında olmak gerekmektedir.

Besin Alerjisi Bir yana; diğer alerjiler bir yana

Besin alerjilerinde kanıtlanmış bir radikal tedavi yöntemi bulunmamaktadır. Hastanın alerjik olduğu besin ve ürünlerinden kaçınması reaksiyonları önlemenin tek yolu olarak bilinmektedir. Çok az miktardaki besinlerin tüketilmesi bile şiddetli reaksiyonlara yol açabilmektedir.  Yani besin alerjisi olan biri için o besin adına “güvenli” bir miktar söz konusu değildir.

Besin alerjileri yetişkinlerde %1 iken bu oran bebekler ve çocuklarda %2-8 arasındadır. Bu nedenle alerjisi olan bireylerin, beslenmelerine küçük yaştan itibaren dikkat etmeleri gerekmektedir. Marketlerde satılan tüm besin maddelerinin üzerindeki etiket içerikleri dikkatli bir şekilde okunmalıdır. Alerjik olan besin maddeleri her zaman sorgulanmalıdır.  Restoran ve benzeri yerler gibi ev dışındaki ortamlarda hazırlanan besinlerin tüketilmesi sırasında görevlilerden besin içerikleri ile ilgili bilgi istenmeli ve gizli bulaşa dikkat edilmelidir. Ayrıca alerjisi olan bireylerin alerjen besinler grubunda yer alan Yer fıstığı, fındık, balık, süt, gluten içeren gıdalar, soya gibi besinlerden de uzak durmaları gerekmektedir. Fakat yetersiz ve dengesiz beslenme durumuna yol açmasına da izin verilmemesi sağlanmalıdır.

Peki Ya İntolerans Nedir?

Gıda intoleransı ise gıda maddelerinin vücutta kullanılmasında görev alan enzimlerin, genlerdeki hata sebebiyle yeterli ya da hiç sentezlenmemesinden veya kromozomlar üzerinde bulunan genlerin bozukluğundan kaynaklanan bir durumdur. Gıda intoleransı; gıda alerjilerine kıyasla daha az bilinmekte ve tanıları daha karmaşıktır. Ancak gastrointestinal(sindirim sisteminin tüm organlarını içeren ağızdan anüse giden yol), kutanöz(deri ile ilgili), ve solunum hastalıklarını içeren gıda alerjisi semptomlarına benzerlik göstermektedir.  Bu yüzden gıda alerjilerinin tanısında gıda intoleransını da göz önünde bulundurmak gerekmektedir.

Gıda intoleransı vücudun bağışıklık sisteminin aşırı tepki oluşturmadığı diğer mekanizmalarla oluşan bir sistemdir. Bu durum sonucunda karın ağrısı, diyare, mide bulantısı, kusma, baş ağrısı, terleme yaygın bilinen semptomlarıdır. Gıda intoleransının bilinen bir tedavisi bulunmamaktadır.  Bu yüzden bu rahatsızlıkların giderilmesi diyetten çıkarılması gerekmektedir.

En yaygın görülen gıda intoleransları; laktoz intoleransı, çölyak, fenilketonüri, fruktoz intoleransı ve favizmdir. Laktoz intoleransı laktozu(süt şekeri) glikoz(arpa şekeri) ve galaktoza(çay şekeri) parçalayan laktaz enziminin eksikliğinden meydana gelmektedir. Hastalar laktoz içeren süt ve süt ürünleri tükettikleri takdirde gaz, şişkinlik, karın ağrı ve kramplar meydana gelmektedir. Bunun için piyasada bulunan laktozu tamamen hidrolize edilmiş süt ve süt ürünleri tercih etmelilerdir. Aynı zamanda kahve kreması tozu, pasta süsleme soslarında da laktoz bulunabilmektedir. Bu yüzden bu ürünlerin etiket bilgilerinde “laktoz içermektedir” ibaresi yer almak zorundadır. Ve laktoz intoleransı bulunan tüketicilerinde bu ibareye dikkat etmeleri gerekmektedir.

En bilinen gıda intoleransı: Çölyak Hastalığı

Bir diğer gıda intoleransı olan çölyak hastalığı bağışıklık sisteminin buğday, arpa, yulaf ve çavdarda bulunan gluten proteinine tepkisi sonucu ortaya çıkar. Bu hastalığın tedavisi ömür boyu glutensiz ürünler tüketmektir. Çölyak hastaları için tüketilebilen tahıllar; karabuğday, mısır, kinoa, pirinç, patates, kestane, amaranth (Meksika ve Orta Amerika’da çok bulunur), yasaklı tahıllar ise buğday, bulgur, kuskus, çavdar, arpa, kabuklu buğday ve yulaftır. Galaktozemi galaktozun glikoza parçalanamamasına neden olan ve nadir görülen kalıtsal bir hastalıktır. Galaktozemili hastaların %30’unda katarakt tespit edilmiştir. Favizm ise baklalarda veya bazı kimyasallarda bulunan oksitleyici maddelerin vücuda alınmasından sonra gerçekleşen hemoglobinin geri dönüşümsüz olarak bozulması ile sonuçlanmaktadır. Hastalığın en önemli semptomu hemoliz (kırmızı kan hücrelerinin olması gereken ömürlerini tamamlamadan hasara uğrayıp yıkılması) olmakla birlikte yorgunluk ve adale ağrıları da en sık rastlanan semptomlar arasındadır.

 

Beslenme, insanların büyümesi, gelişmesi, yaşamını sürdürmesi için gerekli olan maddelerin vücuda alınıp kullanılması ile başlar. Ancak her gıda maddesinin vücuda alınması sonucu oluşan etkiler her kişide farklı şekillerde ortaya çıkabilmektedir.  Bunlar deride kaşıntı, ağız çevresinde kuruluk, deride dökülme vb. etkilerdir. Bu olay toplumumuzda yaygın olarak besin alerjisi olarak bilinen ama her zaman doğru olmayan bir terimdir. Besinlere karşı duyulan reaksiyonlar alınan gıdanın toksik ve toksik olmamasına bağlıdır. Toksik gıdaların vücuda alınması ile o gıdayı tüketen bütün insanlarda aynı etki gözlemlenirken toksik olmayan gıdaların vücuda alınmasında sadece o gıdaya duyarlı olan kişilerden farklı etkiler göstermektedir. Bu tepkiler genel olarak laktoz içeren süt ve süt ürünleri, yumurta, susam, soya fasulyesi, balık ve balık ürünleri, kabuklu deniz ürünleri, kabuklu ve yağlı kuruyemişler vb. ürünlerdir. Toksik olmayan gıdalar immun bazlı ve immun bazlı olmayan gıdalar olarak ikiye ayrılır. İmmun bazlı olanlar besin alerjisidir.  İmmun bazlı olmayanlar ise gıda intoleransıdır.

 

KAYNAKLAR

  • Akoğlu, A., & Oruç, M. (2018). Metabolik gıda intoleransları. Harran Tarim ve Gida Bilimleri Derg. 22(2) , 284-295.
  • Köseoğlu, S. Z. (2020). Besin İntoleransı ve Tanı Testleri. Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi,Sayı 18 , 616-620,.
  • Öztürk, U. D., & Besler, P. D. (2008). Besin Alerjileri. Ankara: Hacettepe Üniversitesi – Sağlık Bilimleri Fakültesi.
  • Tonguç, İ., & Karagözlü, C. (2014). Galaktosemi, Beslenme ve Süt Ürünleri. Akademik Gıda, 60-64.
  • www.aid.org.tr/
  • sbu.saglik.gov.tr/

 

 

 

 

One thought on “Gıda Alerjisi ve Gıda İntoleransı Nedir?

  1. Pınar hanım sizin diğer yazınızı da okumuştum, elinize emeğinize sağlık. Umarım başarılarınız emeklerinizin doğal bir karşılığı olarak hep devam eder. Saygılarımla..

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir