Antik Çağlardan Gelen Mucize: Chia Tohumu

Chia (Salvia hispanica), nane ailesinin bir parçası olan Lamiaceae ailesine ait, tropik ya da ılıman iklimlerde yetişen tek yıllık bir bitkidir. Ana vatanı güney Meksika ve kuzey Guatama olan chia bitkisinin tarihi milattan önce 3500’lü yıllara kadar dayanmaktadır. İlk olarak, Aztek ve Mayalılar tarafından tıbbi amaçlı kullanıldığı bilinmektedir.

HAZIRLAYAN: Nermin MALLI

“Chia” kelimesi, Azteklerin dili olan Nahuatl kökenli ve “yağlı” anlamına gelen “chian” veya “chien” in İspanyolca bir uyarlamasıdır. Günümüzde ise “21. yüzyılın tohumu”, “yeni altın” ve “süper besin” olarak anılan chia tohumu, zengin besin içeriği ve sağlık faydalarıyla dikkat çekmekte, gıda başta olmak üzere kozmetik ve ilaç endüstrilerinde kullanılmaktadır.

Chia Tohumunun İçeriği

Chia tohumunun 100 gramında, 34 g diyet lifi olmak üzere 42.1 g karbonhidrat, 30.7 g yağ ve 16.5 g protein bulunmakta ve ortalama 486 kkal enerji vermektedir. Bunun dışında, mineraller (kalsiyum, fosfor, potasyum ve magnezyum), vitaminler (tiamin, riboflavin, niasin, folik asit, C ve A vitamini) ve antioksidan bileşikler bakımından zengindir.

En önemli özelliklerinden biri: İltihaplanmadan koruyan, bilişsel performansı artıran ve kolesterol seviyesini düşüren doğal bir omega-3 (a-linolenik asit) kaynağı olmasıdır ve chia tohumunun toplam yağ içeriğinin %60’ini oluşturmaktadır.

Chia Tohumunun Faydaları Nelerdir?

Chia tohumu, kinoa, keten tohumu ve amarant gibi diğer tohumlara kıyasla daha büyük miktarda diyet lifi içerir. Yüksek miktarda lifin, koroner kalp hastalığı riskini, tip 2 diyabet riskini ve çeşitli kanser türlerini azaltıcı etki gösterdiği bilinmektedir, ayrıca açlığı azaltır ve kilo kaybına yardımcı olabilecek tokluk hissi sağlar. Lipid ve karbonhidrat sindirimi ile ilgili olan pankreatik lipaz ve a-glukozidaz aktivitelerini inhibe ederek obezite ve kan şekeri seviyesini kontrol etmede yardımcı olduğu da saptanmıştır.

Potein içeriğinde ise, dokuz esansiyel amino asit de (fenilalanin, valin, treonin, triptofan, metionin, lösin, izolösin, lisin ve histidin) kayda değer miktarlarda mevcuttur ve en bol bulunan amino asit metabolik aktiviteler için önemli olan glutamik asittir. Glutamik asit, merkezi sinir sistemini uyarır, immün fonksiyonları artırır ve sporcular için dayanıklılığın artmasını sağlar. Ayrıca, glüten içermediği için chia tohumları çölyak hastaları tarafından tüketilebilir.

Anti-kanserojenik, anti-hipertansif ve nöron koruyucu etkileri olduğu kanıtlanmış flavonoidler, kersetin, klorojenik asit ve kafeik asit içeriğine sahiptir. Kronik hastalık (kanser ve kalp krizi) riskini azaltan ve diyabet, Alzheimer ve Parkinson hastalığı gibi bazı rahatsızlıklara karşı koruma sağlayan antioksidanlar sayesinde içeriğindeki esansiyel (elzem) yağların bozulması önlenerek uzun yıllarca saklanabilir.

Gıda Endüstrisinde Kullanımı

Chia tohumu, besleyici içeriğiyle sağlığı geliştirici gıdaların umut verici bir bileşeni olarak kabul edilebilir. Gıda endüstrisinde chia tohumları bütün, öğütülmüş, un, yağ ve jel şeklinde kullanılabilir. Bisküvi, makarna, tahıl gevrekleri, atıştırmalıklar, keklere ve yoğurtlara takviye olarak eklenebilirler.

Ağırlığının 12 katı kadar suyu emerek müsilaj oluşturabilen hidrofilik (suyu seven) bir yapıya sahiptir ve oluşan chia jeli hem emülsifiyer hem de su tutucu özelliği sayesinde fırınlamış ürünlerde, yumurta veya yağ yerine kullanılabilmektedir. Bu tür uygulamalar, ürünlerin kalori ve
yağ içeriğini azaltırken insan sağlığı için büyük önem taşıyan omega-3’ten daha fazla yararlanılmasını sağlayabilir.

Chia gamı ve müsilaj, ticari kıvam arttırıcıların yerine mayonez, soslar ve yoğurt gibi besinlerde doğal kıvam arttırıcı olarak tercih edilebilir. Son çalışmalar, chia tohumlarından elde edilen müsilajın, geliştirilmiş fonksiyonel özelliklere sahip fonksiyonel bir kaplama ve yenilebilir filmmaddesi olarak kullanılabileceğini göstermiştir.

Ne Kadar Tüketmeli?

2015-2020 ABD Diyet kılavuzlarında tavsiye edilen chia tohumu tüketim miktarı (1 yemek kaşığı) yaklaşık olarak 15 gramdır. Birleşik Krallık Yeni Gıdalar ve İşlemler Danışma Komitesi, 1.5 ila 4.5 yaş arası çocuklar için ortalama tüketimi günde 1.1-3.2 g; 4.5 ile 19 yaş arasında ise günde 1.4-4.3 g olarak belirtmiştir.

Fazla Tüketmek Sakıncalı mı?

Yüksek miktarda chia tohumu tüketimi gaz, şişlik gibi problemlere sebep olabilir. Ayrıca, hipotansiyonu olan ya da kan basıncını düşürücü ilaç kullanan bireylerin chia tohumunu tüketimlerinde dikkatli olmaları gerekmektedir.

Kaynakça

ACNFP (Advisory Committee for Novel Foods and Processes). (2004). Opinion on an
application under the Novel Foods Regulation for Chia (Salvia hispanica L.).

Knez Hrnčič, M., Ivanovski, M., Cör, D., & Knez, Ž. (2020). Chia Seeds (Salvia hispanica L.): an
overview—phytochemical profile, isolation methods, and application. Molecules, 25(1), 11.
Kulczyński, B., Kobus-Cisowska, J., Taczanowski, M., Kmiecik, D., & Gramza-Michałowska, A.
(2019). The chemical composition and nutritional value of chia seeds—Current state of
knowledge. Nutrients, 11(6), 1242.

Muñoz, L. A., Cobos, A., Diaz, O., & Aguilera, J. M. (2013). Chia seed (Salvia hispanica): an
ancient grain and a new functional food. Food reviews international, 29(4), 394-408.
Rahman, M. J., de Camargo, A. C., & Shahidi, F. (2017). Phenolic and polyphenolic profiles of
chia seeds and their in vitro biological activities. Journal of Functional Foods, 35, 622-634.

Yurt, M., & Gezer, C. (2018). CHİA TOHUMUNUN (SALVIA HISPANICA) FONKSİYONEL
ÖZELLİKLERİ VE SAĞLIK ÜZERİNE ETKİLERİ. Gıda, 43(3), 446-460.